«مقدمه»



ما درون را بنگريم و حال را ني برون بنگريم و قال را



«مولوي»



يكي از توصيه‌هايي كه غالب انديشمندان و متفكران به ملتها مي‌كنند، مطالعه تاريخ و تأمل در گذشته‌هاي دور و نزديك است. بي‌ترديد، اين توصيه‌اي بسيار ارزشمند و مفيد است كه نبايد مورد غفلت واقع گردد اما در كنار آن بايد به يك نكته نيز توجه كافي را مبذول داشت و آن تدقيق در ميزان انطباق مكتوبات بر واقعيات است. براستي ما چگونه مي‌توانيم به حاق مسائل تاريخي پي ببريم؛ وقايع و حوادثي كه در روزگاران گذشته از پي هم آمده‌اند و رفته‌اند و امروز تنها آثار، نقل‌ها و مكتوباتي از آنها، در پيش روي ما وجود دارد.



غرض از بيان آنچه آمد، گشودن باب بحث درباره روش تحقيق در تاريح نيست چرا كه آن مبحثي مطول و پرنكته است و ورود به آن، فرصتي وسيع را مي‌طلبد. مقصود، گوشزد كردن دو نكته است: نخست آن كه «تاريخ خواني» علي‌رغم ظاهر ساده آن، كاري بسيار دشوار است و دوم اين كه تكليف امروز ما، جلوگيري از مشوه شدن «حقيقت» است تا مبادا راه براي آيندگان به منظور فهم تاريخ اين دوران، صعب‌العبور و يا خداي ناكرده مسدود گردد.



گوهر «حقيقت»، بي‌ترديد از چنان ارزش و قدر و قيمتي برخوردار است كه هر ميزان كار و تلاش و تحمل مرارت و سختي براي زدودن غبار از چهرة‌ آن،‌ ضرورت تام دارد. متأسفانه در عرصه تاريخ، اين گوهر بشدت در معرض زنگارها و پيرايه‌ها قرار دارد و اندكي غفلت يا سستي، مي‌تواند از تلألوء و درخشندگي آن بكاهد. در اين عرصه، بايد مراقب بود تا مبادا تواريخ مجازي و غيرحقيقي، جاي را بر «حقيقت» تنگ كنند و آن را در محاق قرار دهند